ตื่นเช้าพร้อมกับความรู้สึกเหมือนได้กลับไปเยี่ยมเยือนเพื่อนรักอีกครั้ง.... “แม่น้ำเจ้าพระยา”
แม่น้ำเจ้าพระยาตอนบน บริเวณอำเภอวัดสิงห์ จังหวัดชัยนาท หน้าวัดปากคลองมะขามเฒ่า
หน่วยศึกษาและเฝ้าระวังมลพิษทางน้ำ กรีนพีซ ได้เดินทางมาอำเภอวัดสิงห์ จังหวัดชัยนาท เพื่อสำรวจคลองมะขามเฒ่า ซึ่งเป็นคลองบริ่เวณแม่น้ำเจ้าพระยาตอนบนที่ยังมีคุณภาพน้ำดีกว่าเจ้าพระยาตอนกลางและตอนล่างมาก ชาวบ้านหรือชุมชนริมคลองยังสามารถใช้ประโยชน์จากแหล่งน้ำได้ดี แม้จะไม่ได้มากเหมือนอดีต แต่ก็ดีกว่าบริเวณปลายน้ำมาก คลองมะขามเฒ่าเป็นคลองที่เชื่อมระหว่างแม่น้ำสายสำคัญสองสายด้วยกัน คือแม่น้ำเจ้าพระยาและแม่น้ำท่าจีน ปากคลองตั้งอยู่บริเวณวัดปากคลองมะขามเฒ่า วัดศูนย์รวมจิตใจชาววัดสิงห์ สายน้ำไหลเอื่อยสู่ชุมชนที่เงียบสงบ แต่เข้มแข็งจากวีรกรรมการขับเคลื่อนของชาวบ้านในเรื่องการต่อต้านโรงไฟฟ้านิวเคลียร์
สถานีสูบน้ำจากคลองเพื่อนำไปผลิตเป็นน้ำประปาใช้ในชุมชน ซึ่งมีอยู่กว่า 1,700 ครัวเรือน
ความรักและหวงแหนรู้คุณค่าของทรัพยากรท้องถิ่น เพื่อคงไว้ให้เด็กๆ ในชุมชนเป็นเป้าหมายอันดับต้นๆ ของคนรุ่นก่อนในชุมชนนี้ จึงไม่แปลกใจเลยว่าในขณะที่เราและทีมงานกำลังช่วยกันพายเรือเข้าไปในคลอง เราจะได้เห็นสภาพน้ำที่ใสสะอาดและเห็นเด็กๆ กำลังกระโดดเล่นน้ำกันอย่างสนุกสนาน หลังจาก 1 ปีที่ผ่านมาเมื่อกิจกรรมพายเรือสร้างรอยยิ้มให้เจ้าพระยาที่พวกเราพายเรือจากปากน้ำโพถึงกรุงเทพฯ เราได้ผ่านและหยุดพักเยี่ยมชุมชนชาวปากคลองมะขามเฒ่ามาครั้งหนึ่งแล้ว
เด็กๆ ในชุมชนริมคลองจับกลุ่มกันเล่นน้ำอย่างสนุกสนานตลอดทั้งวัน
หลบแดด แช่น้ำเย็นใต้สะพาน
วันนี้เราได้กลับมาอีกครั้ง เราเริ่มพายกันจากใต้สะพานใกล้ชุมชน ระหว่างทางมีอุปสรรคจากความตื้นเขินและกอผักตบลอยขวางอยู่เป็นระยะ แต่ก็สามารถฝ่าไปได้
ผักตบชวาลอยขวางอยู่เป็นระยะตลอดเส้นคลอง ปัญหาหลักที่ส่งผลกระทบต่อการคมนาคมและการใช้ประโยชน์จากแหล่งน้ำอื่นๆ
ระหว่างทางได้พบกับน้องปังปอนด์และแม่กำลังนั่งตกปลา ได้ทราบว่าสัตว์น้ำในคลองนี้ยังชุกชุมมีทั้งปลาแรด ปลาหวาย ปลาสวาย กุ้งฝอยตัวเล็กๆ และปลาชนิดอื่นๆ ซึ่งสามารถหาได้ตลอดปี และแอบเห็นท่อปั้มน้ำเล็กจึงถามว่าท่ออะไร (แอบกลัวเค้าจะปล่อยอะไรลงไปในน้ำ) แต่ได้คำตอบว่าเค้าใช้น้ำในน้ำครัวเรือนจากคลองนี้เช่นเดียวกัน เห็นแล้วรู้สึกอิ่มใจและดีใจกับความโชคดีของคนชุมชนนี้ที่ยังมีน้ำคลองสะอาดๆ ไว้ใช้ และยังเป็นแหล่งอาหารอีกด้วย ทั้งผักบุ้ง ผักต่างๆ จนถึงสัตว์น้ำขนาดเล็กจนถึงขนาดใหญ่
น้องปังปอนด์ยกลอบดักกุ้งให้ดู พบกุ้งธรรมชาติขนาดเล็กมากมาย และบางที่ก็ได้ขนาดใหญ่
ผักบุ้งที่ขึ้นอยู่ริมคลอง อาหารและรายได้ของชุมชน
พายไปเรื่อยๆ กำลังอิ่มใจ แต่ต้องสะดุดกับภาพอันน่าตกใจ ร่องน้ำสีดำไหลตัดกับความใสสะอาดของน้ำในคลอง “เฮ้ย! นั่นท่ออะไร” คำถามเกิดขึ้นพร้อมกันกับพี่หัวหน้าทีมของเรา กลิ่นเหม็นคาวคลุ้งไม่สามารถบรรยายเป็นคำพูดได้ลอยมาเตะจมูกจนอยากหยุดหายใจ จึงถ่ายรูปไว้เป็นหลักฐานเพื่อเอาไปหาข้อมูลต่อ ไม่รอช้ารีบพายกลับขึ้นท่าเพื่อไปถามชาวบ้าน จึงทราบว่าเป็นน้ำบ่อกุ้งที่เค้าระบายออกมาโดยไม่ได้มีการจัดการบำบัดก่อนปล่อย ชาวบ้านได้ร้องเรียนกับหน่วยราชการแล้วแต่ก็ไม่มีการประสานงานต่อแต่อย่างใด
น้ำเสียสีดำมีกลิ่นเหม็นถูกแอบปล่อยออกจากบ่อกุ้ง นอกจากความเน่าสกปรกแล้ว น้ำเสียนี้ยังอาจจะมีการปนเปื้อนของสารเคมีตกค้างที่ใช้ในบ่อกุ้ง
“เฮียแกละ” เป็นหนึ่งในทีมขับเคลื่อนการรักษาทรัพยากรท้องถิ่น และวันนี้ยังเป็นไกด์ชุมชนพาเราไปดูลักษณะการไหลของคลองและการเชื่อมต่อกันของแม่น้ำสองสาย จะเห็นได้ว่าสายน้ำสายนี้ยังสามารถใช้อุปโภคบริโภค การเกษตร เช่น ใช้การปลูกข้าว และ เลี้ยงเป็ดไล่ทุ่ง โดยลักษณะของพื้นที่ของชุมชนวัดสิงห์คล้ายเกาะ มีแม่น้ำเจ้าพระยาและท่าจีนล้อมรอบ ชาวบ้านจึงมีอาชีพปลูกข้าวเป็นอาชีพหลัก แต่ปีนี้น้ำแล้งกว่าทุกปี และยังมีปัญหาผักตบชวาวาแน่นปิดบังการไหลของน้ำ ทำให้เกิดการขังในบางจุด เก็บข้อมูลต่างๆ เรียบร้อยจึงขอลากลับพร้อมประกายเล็กๆ ในใจว่า อย่างน้อยชุมชนเล็กๆ ชุมชนนี้ยังมีสายน้ำที่สะอาดและคนในชุมชนยังคงเห็นประโยชน์และคุณค่าของทรัพยากร เราต้องกลับมาทำสิ่งดีๆ ที่นี่อีกครั้งแน่นอน
“เฮียแกละ” หนึ่งในทีมขับเคลื่อนการรักษาทรัพยากรท้องถิ่น
เป็ดไล่ทุ่ง เป็ดที่เลี้ยงในทุ่งนาตามธรรมชาติ โดยจะจิกกินวัชพืช หอยศัตรูพืช พรวนดิน และให้มูลที่เป็นปุ๋ย และเป็ดเหล่านี้จะวางไข่ ซึ่งให้รายได้แก่เกษตรกรไม่น้อย
ปัญหา “ขยะ” ที่ส่วนมากเป็นพลาสติก ถูกทิ้งให้เห็นตลอดริมน้ำเจ้าพระยาและลำคลองผ่านชุมชนแทบทุกที่ในประเทศไทย
พลาย ภิรมย์
หน่วยศึกษาและเฝ้าระวังมลพิษทางน้ำ
หน่วยศึกษาและเฝ้าระวังมลพิษทางน้ำ
